Babad Mangkunegara I

Oleh: Dr. Purwadi, M.Hum. 

(Ketua Lembaga Olah Kajian Nusantara LOKANTARA. Hp. 087864404347)

A. Sejarah Asal Usul Sri Mangkunegara I

Masa pemerintahan Sri Mangkunegara I berlangsung tanggal 17 Maret 1757 – 28 Maret 1795. Pura Mangkunegaran berdiri atas dukungan Kanjeng Sinuwun Paku Buwana III, raja karaton Surakarta Hadiningrat tahun 1749 – 1788. Hubungan keduanya sangat harmonis. Bahkan terjalin dengan ikatan pernikahan.

Sri Mangkunegara I besanan dengan Sinuwun Paku Buwana III. Gusti Raden Mas Subadyo, kelak bergelar Sinuwun Paku Buwana IV sempat diasuh oleh Sri Mangkunegara I. Berdirinya Pura Mangkunegaran menjadi tonggak penting dalam peradaban Jawa. Seni budaya tampil megah. Rakyat hidup makmur lahir batin.

Perlu kiranya ditelusuri bibit kawit asal usul Sri Mangkunegara I. Keterangan atas Pangeran Sambernyawa penuh dengan keteladanan, keutamaan, keagungan. Tata krama Pangeran Sambernyawa pantas diteladani oleh sekalian generasi muda.

Pada tanggal 17 Juli 1772 Sri Susuhunan Paku Buwana III memberi mandat penuh kepada Sri Mangkunegara I untuk membimbing putra putrinya. Amanat ini dijalankan dengan penuh ketulusan.

Pura Mangkunegaran didirikan oleh Raden Mas Said atau Pangeran Sambernyawa pada tanggal 17 April 1757. Berdirinya Pura Mangkunegaran berdasarkan perjanjian Salatiga. Kanjeng Gusti Pangeran Adipati Mangkunegara I kasebut Kanjeng Gusti Samber Nyawa.

Punika Putranipun Kanjeng Pangeran Hario Mangkunegara ing Kartasura. Putra dalem pambajeng Sampeyan dalem Hingkang Sinuhun Kanjeng Susuhunan Prabu Hamangkurat Jawa ing nagari Kartasura. Wiosan dalem:

hing dinten malem Akat Legi wonten Kartasura, 6 Ruwah tahun jimakir Windu Kuntara 1650, utawi 1725 Masei.

Hanyarengi mentas surud dalem Sampeyan dalem Hingkang Sinuhun Prabu Hamangkurat Jawa. Kraton Kartasura lowong. Kanjeng Gusti miyas lelana, sampun dados mantri, asma RMNg. Suryokusumo.
Kanthi rayi dalem kekalih.

Nalika semanten saweg yuswa 16 tahun. Nuju dinten malem Rebo Kliwon surya kaping 3 Rabingulawal tahun Jimakir Windu Sangara tahun 1666 utawi 1741 Masei. Sinengkalan Wayang Wayangan rasaning Janma (Rasa retu Ngoyak jagad) Dhateng siti lenggahipun ing Ngawen. Atalak broto, kathah mitra ingkang manggihi, Ambebujuk balela. Hing warsa Alip 1667 utawi 1741 Masei.

Hanunggil Sunan Kuning hambedhah Kraton Kartosuro. Hangsal pusaka wangkingan tuwin mendet Kyai Bedudak.

Anem wulan Sunan Kuning kajudhak linggar dhateng Randhulawang Mataram. Jejuluk Sunan Ginaib.

Hing tahun 1668 Ehe, nusul Sunan Kuning wonten Randhu lawang, angirit wadya sentana saking Nglaroh cacah 300. Katampen dados Senapati. Paparab Kanjeng Pangeran Prang Wadana. Sareng Sunan Kuning Kengser mangetan medhal nunggil Martopuro, hingkang paparab Pangeran Puger.

Kanthi Kanjeng Pangeran Singasari. Kanjeng Pangeran kahaturan dados Tungguling jurid Makuwon ing Majarata. Lajeng peparap Pangeran Adipati Mangkunegara ing tahun Jumadilawal 1669 Kanjeng Pangeran Adipati (RM Sahit) mingser dhateng Matesih.

Damel barisan malih. Hanyarengi pindhahipun saking Kartasura dhateng Surakarta tahun 1670 utawi 1745 Masei. KGPAA Mangkunegara pindhah dhateng Panambangan tanah Nglaroh. Arsa jumeneng Nata jejuluk Kanjeng Sultan Hadiprakosa Lelana Jayamisesa. Sasampuning kundhang dhateng wadya, sanalika dhamparipun kasamber gelap (bledhek). Kanjeng Gusti Persapa, sareng enget rumaos mboten kalilan jumeneng Nata.

Tedhak turunku aja nganti linggih dhampar kaya ratu. Dados wangsul asma Kanjeng Gusti Pangeran Adipati Ario Mangkunegara. Hing warsa Dal 1671 utawi 1744 Masei KGPAA Mangkunegara kersa hangayom dhateng ingkang Paman ing Sukowati.

Lampahipun kampir dhateng ardi Sumakaton, kapanggih Ajar Adirasa Adisoro. Kahaturan tarakbrata wonten ardi Ngadeg. Kaleksanan tigang wulan. Kaparingan pusaka waos Kyai Dhudha, tuwin tambur Kyai Slamet. Tumunten mandhap sowan dhateng Sokawati. Katampen kadadosaken Senapati.

Hing Warsa Jimakir 1682. Kanjeng Gusti Mangkunegara kundur njujug dalem Mangkuyudan. 4 Jumadilakir tahun Jimakir Windu Sancaya tahun 1757 Masei. Sinengkalan: Mulat Sarira Hangrasa Wani. Saweneh babat nyangkalani: Panembahing Dipangga Angoyak Bumi.

Kajumenengaken Senapati dening hingkang rayi nak sedherek Sampeyan dalem Hingkang Sinuhun Kanjeng Susuhunan Paku Buwono III. Kaparingan 4000 karya.

Sarta sesebutan Kanjeng Gusti Pangeran Adipati Ario Mangkunegara I. Hanyarengi ing dinten Sabtu Legi 5 Jumadilawal Alip 1683 Mase 28 – 12 – 1757. Suruddalem ing dinten Senen Pon 11 Jumadilakir tahun Jimakir 1722 Windu Kuntara 1793 Masei. Jumenengdalem 40 tahun, dumugi yuswa 72 warsa.

Sumare wonten ardi Ngadeg. Sangkala Paksa lara pandhiteng rat. Nalika lelana kaliyan KGPH Mangkubumi kapundhut mantu. Dhaup kaliyan R.Aj. Inten, mios saking Prameswari. Peputra satunggal putri, lajeng seda. Saterusipun lajeng pegatan.

Wonten ing Laroh Kanjeng Gusti mundhut ampil anakipun Kyai Nuriman. Kaparingan nama R.Ay. Kusumo Patahati. Tembenipun dado R.Ay. Mangkunegara. Ampil sedaya wonten 6. Putra-putri wonten 25. Ingkang seda I ingkang mboten peputra 3.

Putra-putridalem:
1. BRAj Supiyah seda timur
2. KPH Prabuwijoyo, krama angsal GKR Alit. Putridalem Sampeyandalem Hingkang Sinuhun Paku Buwono III.
3. RAj Sombro krama angsal R.T. Yudonegoro Bupati Banyumas.
4. RAj Temu krama angsal R.T. Suryonegoro.

5. RAj Sri, dewasa ngarang ulu.
6. RAj Semi krama angsal R.Ng. Wongsodirjo.
7. RAj Semu krama angsal RMH. Suryodiprono.
8. RM Slamet KPAA Purbonegoro ing Kediri krama angsal putridalem Sampeyandalem Hingkang Sinuhun PB III, mios saking KR Beruk.
9. RAj Condro angsal Bupati Tegal Reksonegoro.
10. RMA Suryoditruno.

11. RAj Srendhel, angsal Bupati Pathi R. Adip Mangkusumo.
12. RAj Suliah, angsal R.T. Puspokusumo.
13. KPH Sugondo, krama angsal putridalem PB III.
14. KPA Suryomarjoyo, Bupati Wirosobo
15. KPA Suryokusumo, Bupati Pace.

16. RAj Satiyah, angsal R.T. Surohadimenggolo, Bupati Ter-boyo Semarang.
17. RAj Sayekti, angsal R.T. Wiryonegoro Bupati Lasem.
18. RAj Satiyani, krama angsal R.T. Purwonegoro.
19. RAj Sagotri, krama angsal R. Adip Citrosomo Bupati Japara.
20. RAj Sari, krama angsal K.P. Wijoyosatoto.

21. BRM Saroso dewasa KPA Amijoyosaroso.
22. BRM Sangkoyo dewasa KPA Suryokaskoyo
23. BRM Santoso dewasa KPA Hamijoyosantoso.
24. BRM Sayogyo dewasa KPA Amijoyodimulyo.
25. BRM Salogo dewasa KPA Suryodilogo.

Setelah Perjanjian Salatiga ditandatangani pada tanggal 17 Maret 1757, maka secara resmi berdirilah Pura Mang-kunegaran. Raden Mas Said atau Pangeran Sambernyawa sebagi pendirinya menjadi adipati pertama kali dengan gelar Kanjeng Gusti Pangeran Adipati Arya Mangkunegara I. Para adipati yang pernah memerintah di Pura Mangkunegaran yaitu:

1. Mangkunegara I (1757 – 1795)
2. Mangkunegara II (1795 – 1835)
3. Mangkunegara III (1835 – 1852)
4. Mangkunegara IV (1852 – 1880)
5. Mangkunegara V (1880 – 1896)
6. Mangkunegara VI (1896 – 1916)
7. Mangkunegara VII (1916 – 1944)
8. Mangkunegara VIII (1944 – 1981)
9. Mangkunegara IX (1987 – Sekarang)

Kanjeng Pangeran Adipati Arya Mangkunegara I lahir tahun 1738 di Kartasura. Nama lainnya yaitu Raden Mas Said dan Pangeran Sambernyawa. Beliau putra ketiga Kanjeng Pangeran Arya Mangkunegara Kartasura.

Raden Mas Said sejak muda sudah tampak sifat kritis dan kecerdasannya. Pada usia 16 tahun beliau keluar dari istana karena tidak setuju dengan sistem yang ada. Ketika terjadi pemberontakan Sunan Kuning dan laskar Cina, RM Said bergabung melibatkan diri.

Pada usia 18 tahun Raden Mas Said diangkat menjadi panglima perang. Gelarnya Pangeran Prangwadana Pamot Besur. Pada tahun 1746 RM Said bergabung dengan perjuangan Pangeran Mangkubumi. Beliau malah dijodohkan putri Pangeran Mangkubumi yang bernama Raden Ajeng Bruwok, Raden Ajeng Inten atau Kanjeng Ratu Bandara.

Pada tanggal 15 Jumadil Awal 1682 H atau 4 Desember 1757 M diadakan perundingan di Kalicacing Salatiga sejak waktu itu Raden Mas Said diwisuda menjadi Kanjeng Gusti Pangeran Adipati Arya Mangkunegara I yang bertahta di Pura Mangkunegaran. Hasil karya seni Mangkunegara I yaitu:

1. Tari Bedhaya Anglirmendhung Senapaten
2. Bedhaya Dradamenta Senapaten
3. Bedhaya Sukapratama
4. Gendhing Udan Riris
5. Gendhing Udan Arum
6. Gendhing Kamput
7. Gendhing Mesem
8. Gendhing Carabalan Baswara
9. Seguran Tulisan Pegon

Kesatuan prajurit yang telah dibangun oleh Mangkunegara I yaitu:

Ladrang Mangungkung (prajurit putri), Jayengsastra, Bijigan Prajurit, Kepilih Prajurit, Tatramudita Prajurit, Margarudita, Taruastra, Mijen, Nurayu, Gulanggulang, Sarageni, Trunakrodha, Trunapedaka, Menakan, Tambakbaya,

Tambakrata, Dasawani, Dasarambata, Prangtandang, Gunasemita, Gunatalikrama, Dasamuka, Dasarati, Marangge, Nirbitan, Handaka Lawung, Handaka Watang, Kauman, Danuwirutama, Danuwirupaksa, Ciptaguna, Madyantama, Madyaprabata, Madyaprajangka, Kuthawiangun.

Kurawinangun, Singakurda, Brajawenang, Maradada, Prawirasana, Prawirasekti, Samaputra.
Dari data kesatuan prajurit itu dapat dikatakan Mangkunegaran mempunyai sistem militer yang tangguh. KGPAA Mangkunegara I wafat tahun 1795. Makamnya di Gunung Adeg, Mangadeg, Karanganyar, Surakarta.

Ajaran Mangkunegara I terkenal dengan sebutan Tri Dharma yaitu rumangsa melu handarbeni, rumangsa wajib angrungkebi, mulat sarira angrasa wani itu menghendaki adanya partisipasi aktif rakyat secara langsung dalam penyelenggaraan negara. Sikap elitisme dalam sebuah organisasi seharusnya dihindari oleh pemimpin.

B. Perjanjian Salatiga

Tanggal 17 Maret 1757 resmi Pura Mangkunegaran berdiri. Atas dasar Perjanjian Salatiga.

Pergi memenuhi undangan Priyagung manca ke Salatiga, Sinuhun tidak berpakaian kebesaran dan hanya diiringi oleh Adipati Mangkupraja dengan beberapa orang bupati dan penewu serta mantri berjumlah 60 orang.

Pembawa upacara 20 orang. Kanjeng Gusti Pangeran Adipati Mangkunagara diiringi oleh Tumenggung Kudanawarsa dan Kanjeng Panambangan sepunggawanya, semua berjumlah 42 orang. Pembawa upacara 16 orang.

Kanjeng Sultan diiringi oleh Oprup di Yogyakarta dan Patih Adipati Suryanagara, dengan pembawa upacara 28 orang yang bersenjata 100 orang dan yang bertombak 120 orang.

Dari pihak Tentara Belanda di Semarang datang tuan Hareking anggota Dewan Penasehat manca , membawa serdadu 600 orang, serdadu Makasar dan Bugis 400 orang dipimpin oleh 2 orang Mayor. Sesudah bersalam salaman dan semua duduk di tempat tempat yang telah ditetapkan, berkata wakil manca.

Kanjeng Sunan dan Kanjeng Sultan serta Kanjeng Pangeran Mangkunagara, saya minta datang di Salatiga untuk kerukunannya dalam hubungan persaudaraan dan agar semuanya dapat menerima keputusan yang akan kita tetapkan. Mulai sekarang, janganlah sampai ada perselisihan. Mulai saat sekarang tanah di kerajaan Jawa saya paroh. Kanjeng Sultan memiliki separohnya.

Kanjeng Susuhunan menjelaskan: Hendaknya bagian kamas Pangeran Adipati Mangkunagara diambil lebih dahulu, barulah tuan bagi. Kanjeng Sultan menyahut:

Tuan, bilamana sebelum diparoh, lebih dahulu diambil untuk anakmas Mangkunagara, itu berarti tidak sigar semangka masing masing bagian sama. Bilamana anakmas Pangeran Adipati Mangkunagara ikut ke Surakarta, anak Prabulah yang menyediakan jatahnya, dan demikian pula kalau ikut ke Yogyakarta, sayalah yang menjamin bagiannya.’ Kanjeng Sunan dengan cepat menetapkan, bahwa untuk Pangeran Mangkunagara disediakan olehnya tanah seluas 1.000 karya.

Atas pertanyaan wakil manca, Pangeran Mangkunagara menjawab: Kalau hanya diberi 1.000 karya, saya tidak mau. Boleh atau tidak, saya minta 10.000 karya, dan tanah yang sudah di tangara saya, hendaklah tetap milik saya. Kanjeng Sultan menyatakan:

Bila anakmas Mangkunagara ikut saya, saya setuju memberi 4.000 karya kepadanya. Kanjeng Susuhunan tidak melepaskan Kanjeng Pangeran Mangkunagara ikut Kanjeng Sultan, sedang Kanjeng Pangeran Mangkunagara sendiri tetap minta agar tanah yang sudah di tangannya tetap menjadi miliknya.

Karena satu sama lain bersitegang, maka wakil Belanda mengambil keputusan: Kanjeng Pangeran Mangkunagara diberi jatah tanah 4.000 karya, dan tanah yang sudah ditangannya tetap menjadi haknya.

Kediaman Pangeran Mangkunagara ikut Kanjeng Sunan di Surakarta. Baik Kanjeng Sunan maupun Kanjeng Pangeran Mangkunagara menerima baik ketetapan tuan Hareking, kemudian Kanjeng Pangeran Mangkunagara minta wewenang berpakaian seperti Kanjeng Susuhunan dan duduk berjajar dengan Ingkang Sinuwun. Wakil tentara manca Hareking dengan bijaksana memutuskan, menyetujui permintaan Kanjeng Pangeran Mangkunagara, tetapi dengan ketentuan sebagai berikut:

(1) Kanjeng Pangeran Mangkunagara tidak boleh duduk di atas dampar kursi kerajaan, (2) Tidak diperbolehkan membuat alun-alun, (3) Tidak boleh membuat Bale Witana atau Balai Penghadapan, dan

(4) Tidak boleh me-mutuskan hukuman mati. Sesudah semuanya sarujuk, maka Nawala Perjanjian Salatiga ditanda tangani oleh Kanjeng Susuhunan, Kanjeng Sultan dan Kanjeng Pangeran Mangkunagara.

Selesai penandatanganan Perjanjian, 200 orang serdadu manca memberi penghormatan dengan melepaskan tembakan bersama 3 kali, kemudian disusul tembakan meriam 21 kali. Peristiwa itu terjadi pada tanggal 5 Jumadilawal, Alip 1683 Jawa atau 1757 Masehi.

Keakraban Kanjeng Sinuhun dengan Kanjeng Pangeran Mangkunagara bersinambungan dengan putera Mangkunagara, Raden Mas Sura diambil menantu oleh Kanjeng Susuhunan, dinikahkan dengan puterinya, Kanjeng Ratu Alit. Dari pernikahan itu lahir seorang putera yang diberi pangkat Pangeran dengan nama Prabuwijaya. Kemudian disebut Raden Mas Slamet dan diangkat sebagai putera Kanjeng Pangeran Mangkunagara dan kemudian diberi nama Pangeran Arya Prabu Prangwadana.

Kanjeng Sultan Yogyakarta kecewa terhadap Pangeran Adipati Mangkunagara yang berlindung kepada Susuhunan Surakarta.

Dari air mukanya tampak bahwa Pangeran Adipati Mangkunagara tidak takut sowan kekecewaan Kanjeng Sultan, tetapi hal itu ditutupi dengan sikap yang berpura pura. Kanjeng Sultan utusan minta agar Pangeran Adipati Mangkunagara membawa garwanya, Kanjeng Ratu Bendara sowan ke Yogyakarta karena Kanjeng Sultan rindu kepadanya, tetapi panggilan itu sampai 3 kali tidak dihiraukan oleh sang Pangeran.

Permintaan terakhir dengan dalih Kanjeng Sultan gerah, tetapi Pangeran Adipati Mangkunagara juga tidak kunjung sowan Kanjeng Ratu Bandara kepada ayahandanya. Hal tersebut akhirnya terlaksana dengan jasa baik tuan Oprup di Yogyakarta yang bersama Kanjeng Pangeran Adipati Anom mengantarkan Kanjeng Ratu Bendara sowan ayahandanya Kanjeng Sultan di Yogyakarta.

Kepada Kanjeng Pangeran Adipati Mangkunagara tuan Oprup di Surakarta menanggung kembalinya Kanjeng Ratu Bendara, manakala sesudah sowan Kanjeng Sultan tidak dipalilahkan kembali ke Mangkunagaran. Dengan demikian Kanjeng Ratu Bendara dilepaskan oleh sang Pangeran untuk sowan ayahandanya. Agak lama Kanjeng Ratu Bendara tidak kembali ke Mangkunagaran.

BAGIKAN KE :