Mereka bersalaman lalu duduk di kursi, dan setelah beberapa, saat lamanya berbincang bincang, Pelaksana eksekutif lokal beserta Nyonya minta diri kembali ke kediamannya di gedung kepulisian yang terletak di depan pura, sedangkan Nyonya Eksekutif lokal pulang ke Sasana Tata Praja, Nyonya Eksekutif lokal selalu mengirimkan sesuatu buat Gusti Bandara.
Kirimannya bermacam macam, antara lain buah buahan yang lezat sekali. Ingkang Minulya pun sangat sayang kepadanya, dan selalu mengalir karunianya kepada ingkang wayahnya, Gusti Bandara. Sebalik¬nya, Sri Paduka Kanjeng Ingkang Minulya Gusti Bendara juga sangat mencintai Sri Baginda.
Pada musim buah buahan ia mengirimkannya untuk Sri Baginda. Yang diutus ialah Bok Lurah Samadiwirya, yang pulangnya selalu mendapat pesan dari Ingkang Minulya tentang pendidikan atau ajaran tentang pegangan wanita.
Yang diajarkan tak lain ialah sikap waspada. Begitulah pesan Ingkang Minulya berulang kali, tak berbeda ketika bertemu langsung di kamar barat.
Ingkang Minulya berusaha memberi kesadaran kepada ingkang wayahnya, dan hal itu membuat hati ingkang wayahnya menjadi tentram. Kedukaannya semakin berkurang, kemudian kesedihannya pun hilang terkikis oleh ajaran yang utama.
Demikianlah terus berjalan pesan dan nasihat Sri Baginda, yang mendorongnya ke arah kehalusan pekerti. Tak habis habisnya jika mereka yang sedang kebingungan itu dikisahkan.
Ceritanya berganti, pada bulan Jumadil akhir kebetulan Malam Selasa sekitar pukul delapan malam, Pelaksana eksekutif lokal Busken duduk bersama para pangeran dan Raden Tumenggung Mangkureja, yang berdampingan di atas kursi, kemudian eksekutif lokal berkata, “Hai Pangeran. Ketahuilah, saya menerima surat berisi perintah dari Kanjeng Pelaksana pusat perusahaan multinasional van Tuwissen di Batavia.
Dijelaskan pula bahwa atas perkenan Kanjeng Raja Yang Bijaksana di Negeri Walandi , bahwa Pangeran kini mendapat perkenan berganti sebutan menjadi Pangeran Adipati Arya Prabu Prangwadana, serta mendapat gelar Letnan Kolonel Komandan.”
Kanjeng Pangeran menunduk, jawabnya, “Beribu ribu terima kasih saya atas perkenan Gubermen kepada diri saya.” Kemudian eksekutif lokal berkata lagi, “Wahai segenap pangeran maupun mantrimuka. Hendaknya semua mendengarkan perintah yang sudah saya utarakan tadi, bahwa Gubermen benar benar telah berkenan melakukan pengangkatan, dan hal itu tidak akan berubah lagi.”
Segenap yang mendengar turut bergembira, semuanya taat, tak ada yang membantah. Eksekutif lokal berkata lagi, “Wahai Pangeran Adipati. Saya ingin segera menyelenggarakan upacara pengang¬katan Pangeran. Namun demikian saya berserah saja, bagaimana kehendak Pangeran? Apakah akan memilih hari, dan bulan yang baik di saat saya mengumumkan pengangkatan itu?”
Kanjeng Pangeran menjawab, “Saya minta waktu untuk bermusyawarah dulu dengan segenap mantri dan punggawa.”
Eksekutif lokal tersenyum, lalu ujarnya, “Sendika dhawuh, saya setuju. Anda memang berwenang untuk mencari hitungan yang baik melalui musyawarah. Bersiap siaplah, dan sekarang pulanglah.”
Kanjeng Pangeran minta diri dan segera kembali ke kediamannya. Dan sesudah percakapan selesai, yang lain pun bubar dan berbondong bondong mengiring menuju kediaman Gandakusuman. Para opsir yang baru mendengar berita itu pun malam itu juga berdatangan menghadap.
Kediaman Gandakusuman seketika penuh sesal oleh para prajurit yang datang tanpa di panggil. Semua merasa gembira dan dengan digopoh gopoh berdatangan seperti membayar nazar. Bagai si sakit mendapat usada karena lamanya mereka prihatin, dan kini datanglah kegembiraan.
Hati para perwira pun luar biasa gembiranya, dan dengan perasaan berani mereka datang. Demikian pula para abdi perempuan datang menghadap, dan pada saat itu Kanjeng Pangeran duduk di pringgitan menerima kedatangan para mantri dan per¬wira. Malam itu semuanya datang menghadap. Yang sedang mendapat tugas jaga di dalam pun keluar untuk menghadap gustinya.
C. Sembah catur
Gambuh
1. Samengko ingsun tutur,
Sembah catur supaya lumuntur,
Dhidhin raga, cipta, jiwa rasa, kaki,
Ing kono lamun tinemu,
Tandha nugrahaning Manon.
2. Sembah raga punika,
Pakartine asarana saking warih,
Kang wus lumrah limang wektu,
Wantu wataking weweton.
3. Inguni uni durung,
Sinarawung wulang kang sinerung,
Lagi ini bangsa kas ngetokkan anggit,
Mintokken kawignyanipun,
Sarengate elok elok.
4. Thithik kaya santri Dul,
Gajeg kaya santri brai kidul,
Saurute Pacitan pinggir pasisir,
Ewon wong kang padha nggugu,
Anggere padha nyalemong.
5. Kasusu arsa weruh,
Cahyaning Hyang kinira yen karuh,
Ngarep arep urub arsa den kurebi,
Tan wruh kang mangkono iku,
Akale kaliru enggon.
6. Yen ta janma rumuhun,
Tata titi tumrah tumaruntun,
Bangsa srengat tan winor lan laku batin,
Dadi nora gawe bingung,
Kang padha nembah Hyang Manon.
7. Lir sarengat iku,
Kena uga inganaran laku,
Dhingin ajeg kapindhone ataberi,
Pakolehe putraningsung,
Nyenyeger badan mrih kaot.
8. Wong seger badanipun,
Otot daging kulit balung sungsum,
Tumrah ing rah memarah antenging ati,
Antenging ati nunungku,
Angruwat ruweding batos.
9. Mangkono mungguh ingsun,
Ananging ta sarehne asnafun,
Beda beda panduk panduming dumadi,
Sayektine nora jumbuh,
Tekad kang padha linakon.
10. Nanging ta paksa tutur,
Rehne tuwa tuwa se mung catur,
Bok lumuntur lantaraning reh utami,
Sing sapa temen tinemu,
Nugraha geming kaprabon.
11. Samengko sembah kalbu,
Yen lumintu uga dadi laku,
Laku agung kang kagungan Narapati,
Patitis tetesing kawruh,
Meruhi marang kan momong.
12. Sucine tanpa banyu,
Mung nyunyuda mring hardaning kalbu,
Pambukane tata titi ngati ati,
Atetep telate atul,
Tuladha marang waspaos.
13. Mring jatining pandulu,
Panduk ing ndon dedalan satuhu,
Lamun lugu legutaning reh maligi,
Lageane tumalawung,
Wenganing alam kinaot.
14. Yen wus kambah kadyeku,
Sarat sareh saniskareng laku,
Kalakone saka eneng ening eling,
Ilanging rasa tumlawung,
Kono adiling Hyang Manon.
15. Gagare nggugar kayun,
Tan kayungyun mring ayuning kayun,
Bangsa anggit yen ginigit nora dadi,
Marma den awas den emut,
Mring pamurunging lelakon.
16. Samengko kang tinutur,
Sembah katri kang sayekti katur,
Mring Hyang Sukma sukmanen saari ari,
Arahen dipun kacakup,
Sembaling jiwa sutengong.
17. Sayekti luwih perlu,
Inganaran pepuntoning laku,
Kalakuwan tumrap kang bangsaning batin,
Sucine lan awas emut,
Mring alaming lama maot.
18. Ruktine ngangkah ngukut,
Ngiket ngruket triloka kakukut Jagad agung ginulung lan jagad alit,
Den kandel kumadel kulup,
Mring kelaping alam kono.
19. Keleme mawi limut,
Kalamatan jroning alam kanyut,
Sanyatane iku kanyataan kaki,
Sejatine yen tan emut,
Sayekti tan bisa awor.
20. Pamete saka luyut,
Sarwa sareh saliring pangayut,
Lamun yitna kayitnan kang miyatani,
Tarlen mung pribadinipun,
Kang katon tinonton kono.
21. Nging Aywa salah surup,
Kono ana sajatining urub,
Yeku urub pangarep uriping budi,
Sumirat sirat narawung,
Kadya kartika katonton.
22. Yeku wenganing kalbu,
Kabukane kang wengku winengku,
Wewengkone wis kawengku neng sireki,
Nging sira uga kawengku,
Mring kang pindha kartika byor.
23. Samengko ingsun tutur,
Gantya sembah ingkang kaping catur,
Sembah rasa karasa wosing dumadi,
Dadine wis tanpa tuduh,
Mung kalawan kasing batos.
24. Kalamun durung lugu,
Aja pisan wani ngaku aku,
Antuk siku kang mengkono iku kaki,
Kena uga wenang muluk,
Kalamun wus padha melok.
25. Meloke ujar iku,
Yen wus ilang sumelanging kalbu,
Amung kandel kumandel marang ing takdir,
Iku den awas den emut,
Den memet yen arsa momot.
26. Pamoting ujar iku,
Kudu santosa ing budi teguh,
Sarta sabar tawakel legaweng ati,
Trima lila ambeg sadu,
Weruh wekasing dumados.
27. Sabarang tindak tanduk,
Tumindake lan sakadaripun,
Den ngaksama kasisipaning sesami,
Sumimpangan ing laku dur,
Hardaning budi kang ngrodon.
28. Dadya wruhiya dudu,
Yeku minangka pandaming kalbu,
Ingkang buka ing kijab bullah agaib,
Sesengkeran kang sinerung,
Dumunung telenging batos.
29. Rasaning urip iku,
Krana momor pamoring sawujud,
Wujuddollah sumrambah ngalam sakalir,
Lir manis kalawan madu,
Endi arane ing kono.
30. Endi manis endi madu,
Yen wis bisa nuksmeng pasang semu,
Pasamoning hebing kang Maha Suci,
Kasikep ing tyas kacakup,
Kasat mata lair batos.
31. Ing batin tan kaliru,
Kedhap kilap liniling ing kalbu,
Kang minangka colok celaking Hyang Widhi,
Widadaning budi sadu,
Pandak panduking liru nggon.
32. Nggonira mrih tulus,
Kalaksitaning reh kang rinuruh
Nggyanira mrih wiwal warananing gaib,
Paranta lamun tan weruh,
Sasmita jatining endhog.
33. Putih lan kuningpun
Lamun arsa titah teka mangsul,
Dene nora mantra mantra yen ing lair,
Bisa aliru wujud,
Kadadeyane ing kono.
34. Istingarah tan metu,
Lawan istingarah tan lumebu,
Dene ing jro wekasane dadi njawi,
Rasakna kang tuwajuh,
Aja kongsi kabasturon.
35. Karana yen kebanjur,
Kajantaka tumekeng saumur,
Tanpa tuwas yen tiwasa ing dumadi,
Dadi wong ina tan weruh,
Dheweke den anggep dhayoh.
Logika etika estetika yang dikembangkan Sri Paduka Mangkunegara III berlangsung terus. Sebagai sarana pandam pandom panduming dumadi. Piranti hidup agar mendapat kesempurnaan.
(LM-01)

