Sejarah Kabupaten Wonogiri

Oleh: Dr Purwadi M.Hum

(Ketua Lembaga Kajian Olah Nusantara)

A. Pangeran Sambernyawa atau Sri Mangkunagara I Mendirikan Kabupaten Wonogiri

Pendiri Kabupaten Wonogiri yaitu Raden Mas Said atau Pangeran Sambernyawa. Kelak bergelar Kanjeng Gusti Pangeran Adipati Arya Mangkunegara I. Beliau jalma linuwih yang ber budi bawa laksana. Kanjeng Gusti Pangeran Adipati Mangkunegoro I kasebut Kanjeng Gusti Samber Nyawa. Punika Putranipun Kan-jeng Pangeran Hario Mangkunegoro ing Kartasura. Putradalem pambajeng Sampeyandalem Hingkang Sinuhun Kanjeng Susuhu-nan Prabu Hamangkurat Jawa ing nagari Kartasura. Wiosan-dalem: hing dinten malem Akat Legi wonten Kartasura, 6 Ruwah tahun jimakir Windu Kuntara 1650, utawi 1725 Masei.

Kelahiran Pangeran Sambernyawa berada di Karaton Kartasura. Sejak kecil sudah memiliki bakat kepemimpinan. Punya watak welas asih pada sesama. Gemar menolong dan rela berkorban. Tidak pernah memikirkan nasib diri pribadi. Tenaga dan pikiran untuk orang banyak. Hanyarengi mentas suruddalem Sampeyandalem Hingkang Sinuhun Prabu Hamangkurat Jawa. Kraton Kartasura lowong. Kanjeng Gusti miyas lelana, sampun dados mantri, asma RM Ng. Suryokusumo. Kanthi rayidalem kekalih. Nalika semanten saweg yuswa 16 tahun. Nuju dinten malem Rebo Kliwon surya kaping 3 Rabingulawal tahun Jimakir Windu Sangara tahun 1666 utawi 1741 Masei. Sinengkalan Wayang Wayangan rasaning Janma. (Rasa retu Ngoyak jagad) Dhateng siti lenggahipun ing Ngawen. Pusaka sipat kandel ini menjadi handalan Pangeran Sambernyawa saat tinggal di Wono-giri. Pusaka Kyai Bedhudhak disimpan di Pendopo Wonogiri sampai sekarang. Bila terjadi pagebluk, Kyai Bedhu-dhak bisa menjadi penolak balak. Caranya dengan dikirap keliling kota.

Hanyarengi pindhahipun saking Kartasura dhateng Sura-karta tahun 1670 utawi 1745 Masei. KGPAA Mangkunegoro pin-dhah dhateng Panambangan tanah Nglaroh. Arsa jumeneng Nata jejuluk Kanjeng Sultan Hadiprakosa Lelana Jayamisesa. Sasam-puning Kundhang dhateng wadya, sanalika dhamparipun ka-samber gelap (bledhek). Selama tinggal di Wonogiri Pangeran Sambernyawa memberi pembinaan pada masyarakat. Beliau melatih tata praja, ulah keprajuritan, ketrampilan membaca dan menulis. Warga Wonogiri diajak lebih maju sejahtera.

Dados wangsulasma Kanjeng Gusti Pangeran Adipati Hario Mangkunegoro. Hing warsa Dal 1671 utawi 1744 Masei. Oleh karena itu keberadaan Pangeran Sambernyawa sangat mengakar di mata masyarakat Wonogiri. Jasa beliau dikenang sepanjang sejarah. Keluhuran budi Pangeran Sambernyawa pantas menjadi suri tauladan bagi generasi sekarang.

Pada tanggal 17 Maret 1757 Pangeran Sambernyawa bergelar Sri Mangkunegara I. Dasarnya adalah Perjanjian Sala-tiga yang diresmikan oleh Sinuwun Paku Buwana III. Keduanya bersaudara erat dan rukun. Kanjeng Gusti Mangkunegoro kun-dur njujug dalem Mangkuyudan. 4 Jumadilakir tahun Jimakir Windu Sancaya tahun 1757 Masei. Sinengkalan: Mulat Sarira Hangrasa Wani. Saweneh babat nyangkalani: Panembahing Dipangga Angoyak Bumi.

Kajumenengaken Senapati dening hingkang rayi nakse-dherek Sampeyandalem Hingkang Sinuhun Kanjeng Susuhunan Paku Buwana III. Kaparingan 4000 karya. Sarta sesebutan Kan-jeng Gusti Pangeran Adipati Ario Mangkunegoro I. Hanyarengi ing dinten Sabtu Legi 5 Jumadilawal Alip 1683 Mase 28-12-1757. Suruddalem ing dinten Senen Pon 11 Jumadilakir tahun Jimakir 1722 Windu Kuntara 1793 Masei. Jumenengdalem 40 tahun, dumugi yuswa 72 warsa. Sumare wonten ardi Ngadeg. Sangkala Paksa lara pandhiteng rat. Wonten ing Laroh Kanjeng Gusti mundhut ampil anakipun Kyai Nuriman. Kaparingan nama RAy Kusumo Patahati. Tembenipun dados RAy Mangkunegoro. Ampil sedaya wonten 6. Putra-putri wonten 25. Ingkang seda I ingkang mboten peputra 3. Mereka tetap menjalin hubungan dengan rakyat Wonogiri. Setiap ada hajad, pembesar Mangkunegaran rawuh di tengah masyarakat Wonogiri. Mereka seperti saudara sendiri. Contoh persaudaraan yang harmonis.

Nasihat Sri Mangkunegara I memang pantas diacungi jempol. Rakyat Wonogiri harus diperhatikan nasibnya. Mereka adalah amanat Tuhan bagi warga Pura Mangkunegaran. Putra-putridalem : BRAj Supiyah seda timur, KPH Prabuwijoyo, krama angsal GKR Alit. Putridalem Sampeyandalem Hingkang Sinuhun Paku Buwana III. RAj Sombro krama angsal RT Yudonegoro Bupati Banyumas. RAj Temu krama angsal RT Suryonegoro. RAj Sri, dewasa ngarang ulu. RAj Semi krama angsal RNg Wongso-dirjo. RAj Semu krama angsal RMH Suryodiprono. RM Slamet KPAA Purbonegoro ing Kediri krama angsal putridalem Sam-peyandalem Hingkang Sinuhun PB III, mios saking KR Beruk. RAj Condro angsal Bupati Tegal Reksonegoro. RMA Suryoditruno.

RAj Srendhel, angsal Bupati Pathi R Adip Mangkusumo. RAj Suliah, angsal RT Puspokusumo. KPH Sugondo, krama angsal putridalem PB III. KPA Suryomarjoyo, Bupati Wirosobo. KPA Suryokusumo, Bupati Pace. RAj Satiyah, angsal RT Surohadi-menggolo, Bupati Terboyo Semarang. RAj Sayekti, angsal RT Wiryonegoro Bupati Lasem. RAj Satiyani, krama angsal RT Purwonegoro. RAj Sagotri, krama angsal R Adip Citrosomo Bupati Japara. RAj Sari, krama angsal KP Wijoyosatoto. BRM Saroso dewasa KPA Amijoyosaroso. BRM Sangkoyo dewasa KPA Suryokaskoyo. BRM Santoso dewasa KPA Hamijoyosantoso. BRM Sayogyo dewasa KPA Amijoyodimulyo. BRM Salogo dewasa KPA Suryodilogo. Anak cucu Pangeran Sambernyawa tetap mengin-dahkan amanat leluhur, yaitu berjuang untuk rakyat.

Sudah sewajarnya warga Wonogiri tetap menyambung hubungan baik ini dengan para pembesar Pura Mangkunegaran. Hubungan historis itu sebaiknya diteruskan oleh generasi seka-rang. Setelah Perjanjian Salatiga ditandatangani pada tanggal 17 Maret 1757, maka secara resmi berdirilah Pura Mangkunegaran. Raden Mas Said atau Pangeran Sambernyawa sebagi pendirinya menjadi adipati pertama kali dengan gelar Kanjeng Gusti Pange-ran Adipati Arya Mangkunegara I. Para adipati yang pernah memerintah di Pura Mangkunegaran yaitu: Mangkunegara I (1757-1795), Mangkunegara II (1795-1835), Mangkunegara III (1835-1852), Mangkunegara IV (1852-1880), Mangkunegara V (1880-1896), Mangkunegara VI (1896-1916), Mangkunegara VII (1916-1944), Mangkunegara VIII (1944-1981), Mangkunegara IX (1987-Sekarang).

Generasi muda Wonogiri perlu belajar sejarah keluhuran budi Pangeran Sambernyawa. Beliau adalah teladan utama. Kanjeng Pangeran Adipati Arya Mangkunegara I lahir tahun 1738 di Kartasura. Nama lainnya yaitu Raden Mas Said dan Pangeran Sambernyawa. Beliau putra ketiga Kanjeng Pangeran Arya Mangkunegara Kartasura. Raden Mas Said sejak muda sudah tampak sifat kritis dan kecerdasannya.

Beliau malah dijodohkan putri Pangeran Mangkubumi yang bernama Raden Ajeng Bruwok, Raden Ajeng Inten atau Kanjeng Ratu Bandara. Pada tanggal 15 Jumadil Awal 1682 H atau 4 Desember 1757 M diadakan perundingan di Kalicacing Salatiga sejak waktu itu Raden Mas Said diwisuda menjadi Kanjeng Gusti Pangeran Adipati Arya Mangkunegara I yang bertahta di Pura Mangkunegaran. Berakit-rakit ke hulu, bere-nang-renang ke tepian. Bersakit-sakit dahulu, bersenang-senang kemudian. Itulah teladan yang diwariskan Pangeran Samber-nyawa buat sekalian generasi penerus.

Produktivitas dan kreativitas Pangeran Sambernyawa juga atas partisipasi warga Wonogiri. Tiap ada pekerjaan, perwakilan masyarakat Wonogiri pasti diajak serta. Ini bentuk tugas kehormatan. Sebaiknya kerjasama itu dilakukan pada era dewasa ini. Hidup tentu lebih beruntung dan menyenangkan. Hasil karya seni Mangkunegara I yaitu: Tari Bedhaya Anglir-mendhung Senapaten, Bedhaya Dradamenta Senapaten, Bedhaya Sukapratama, Gendhing Udan Riris, Gendhing Udan Arum, Gendhing Kamput, Gendhing Mesem, Gendhing Carabalan Baswara, Seguran Tulisan Pegon. Kesatuan prajurit yang telah dibangun oleh Mangkunegara I yaitu: Ladrang Mangungkung (prajurit putri), Jayengsastra, Bijigan Prajurit, Kepilih Prajurit, Tatramudita Prajurit, Margarudita, Taruastra, Mijen, Nurayu, Gulang-gulang, Sarageni, Trunakrodha, Trunapedaka, Menakan, Tambakbaya, Tambakrata, Dasawani, Dasarambata, Prangtan-dang, Gunasemita, Gunatalikrama, Dasamuka, Dasarati, Marang-ge, Nirbitan, Handaka Lawung, Handaka Watang, Kauman, Danuwirutama, Danuwirupaksa, Ciptaguna, Madyantama, Madyaprabata, Madyaprajangka, Kuthawiangun, Kurawinangun, Singakurda, Brajawenang, Maradada, Prawirasana, Prawirasekti, Samaputra.

Gajah mati meninggalkan gading, harimau matai mening-galkan belang, manusia mati meninggalkan nama yang harum. Pangeran Sambernyawa adalah pepundhen masyarakat Wono-giri. Dari Purwantoro sampai ke Pracimantoro. Dari data kesa-tuan prajurit itu dapat dikatakan Mangkunegaran mempunyai sistem militer yang tangguh. KGPAA Mangkunegara I wafat tahun 1795. Makamnya di Gunung Adeg, Mangadeg, Karanganyar, Surakarta. Ajaran Mangkunegara I terkenal dengan sebutan Tri Dharma yaitu rumangsa melu handarbeni, rumangsa wajib angrungkebi, mulat sarira angrasa wani itu menghendaki adanya partisipasi aktif rakyat secara langsung dalam penyelenggaraan negara. Sikap elitisme dalam sebuah organisasi seharusnya dihindari oleh pemimpin.

B. Keutamaan Pura Mangkunegaran dalam Membina Masyarakat Wonogiri

Kepemimpinan Pura Mangkunegaran terasa sekali manfaatnya buat masyarakat Wonogiri. Sampai sekarang Pura Mangkunegaran dianggap monumen kulturan dan spiritual bagi orang Wonogiri. Tiap malam Suro warga ikut kitap pusaka di Pura Mangkunegaran. Mereka mendapat pengayoman lahir ba-tin. Selanjutnya wilayah Wonogiri dibina oleh Sri Mangkunegara II. Adapun mengenai biografi Sri Mangkunegara II dapat dijelaskan sebagai berikut: BRAj Sayati saking Padmi dewasa asma BRAyPAr. Notokusumo. BRAj Sakeli saking Padmi dewasa asma BRAyPAr. Hadiwijoyo I. BRAj Timur, seda saking Bk.Aj. Karsawati. BRMs Sumbogo, saking Bk.Aj. Gondowati asma KPAr Suryonagoro. BRMs Wirosobo, seda saking Bk.Aj. Gondowati. BRAj Sadiyah, seda saking Bk.Aj. Renggowati

Penerus Mangkunegaran tetap belas kasih pada orang Wonogiri. Anak cucunya dididik, agar mengasihi warga Wonogiri yang tergolong kurang mampu. Ng Pujowati asma KPAr Suryodiningrat. BRAj Cecak, seda saking BkAj. Dayawati. BRMs Sunyoto saking BkAj Gondowati asma KPAr Suryomijoyo. BRAj Bestrong saking BkAj Gondowati. Seda. BRMs Sutomo saking BkAj Pujowati asma KPAr Suryomataram. BRAj Sampit, seda saking Bk.Aj. Puspokowati. BRAj Timur, seda saking Bk.Aj. Dewaningsih. BRMs Satir, seda saking Bk.Aj. Renggowati. BRMs Sukandar seda saking Gk.Aj. Dayawati. BRMs Suwarjono seda saking Bk.Aj. Gondowati. BRMs Sunjoyo, saking Bk.Aj. Dayawati asma BRMAr Suryodirjo. BRMs Subagio, saking Bk.Aj. Dayawati asma KPAr Suryo Nataningrat. BRAj Sadiyem, saking Bk.Aj. Gondowati asma BRAy Wiranagoro, boten peputra.

BRAj Siyem, seda saking Bk.Aj. Puspokowati. BRAj Mardinem saking Bk.Aj. Gondowati asma B.R.Ay. Prabumijoyo III, boten peputra. BRMs Siyogo, saking Bk.Aj. Turunsih. Asma KPAr Suryomijoyo II. BRAj Mardiyem, saking Bk.Aj. Dayawati, asma BRAy P Balater putradalem Hingkang Sinuhun PB IV. BRAj Pindhah, seda saking Rr Simah. BRAj Wuyé, seda saking BkAj Turunsih. BRMs Supadyo, saking BkAj Dayawati, asma KPAr Suryodirjo. BRMs Saksono saking Rr Simah.

BAGIKAN KE :

Tinggalkan Balasan

Alamat email Anda tidak akan dipublikasikan. Ruas yang wajib ditandai *