Simbolisme Dalam Sastra Piwulang

Oleh : Dr. Purwadi, M.Hum

(Ketua Lembaga Olah Kajian Nusantara LOKANTARA. Hp 0878 6440 4347)

A. Makna Ajaran Simbolik.

Dalam sejarah Jawa selalu ditemukan beragam nilai simbolik. Pujangga Karanggayam sejak tahun 1546 mengabdi pada Kerajaan Pajang. Sastra piwulang yang diciptakan bernama Serat Nitisruti.

Karya pujangga selalu memuat basa pralampita. Wangsalan menggunakan basa pralampita yang penuh makna simbolik. Kasusastran Jawa dalam bentuk tulis sesungguhnya bervariasi. Pengarang Jawa memiliki kesukaan dan ketrampilan yang berbeda.

Raden Ngabehi Ranggawarsita menggunakan sandi asma dalam segala reriptan. Pengarang menuangkan buah pikir terkait dengan latar pekerjaan, pergaulan, status, tradisi dan tugas yang harus diemban.

Pasemon merupakan bahasa kesusasteraan yang bersifat simbolik. Di dalamnya penuh perlambang, terdapat teka-teki serta perumpamaan menunjukkan jiwa penulis. Kata-kata yang digunakan, asiterasi, disonansi, konvensi juga dapat menunjukkan kedudukan seorang pengarang. Gaya bahasa dalam ragam sastra Jawa itu bertingkat-tingkat.

Demikian pula cara memahami tentu berjenis-jenis pula. Masing-masing bentuk mempunyai tujuan untuk mengungkapkan gagasan estetis.
Wangsalan merupakan bentuk karya sastra Jawa yang kerap dibawakan oleh para waranggana wayang purwa.

Waranggana disebut pula pesindhen yang bertugas untuk melagukan tembang-tembang iringan wayang. Sesuai dengan adegan cerita, wangsalan berguna untuk memberi karakter pentas wayang. Syair-syair wangsalan dipilih untuk menambah keagungan pementasan.

Penggunaan bahasa simbolik berkaitan dengan bobot karya sastra. Untuk memahami diperlukan referensi serta refleksi yang memadai.

B. Nilai Kebangsaan.

Nilai kebangsaan perlu dipupuk di kalangan generasi muda. Labuh labet marang praja. Rasa nasionalisme perlu digalakkan untuk para generasi muda. Nilai kebangsaan itu dalam wangsalan waranggana wayang diungkapkan dengan mengutip kata-kata negara, praja, bangsa, nusa.

Isinya tentang watak luhur untuk mengutamakan kepentingan umum daripada kepentingan pribadi atau golongan.
Cinta tanah air dan bangsa berguna untuk membentuk sifat patriotik.

Tokoh-tokoh pewayangan seperti Kumbakarna, Adipati Karna, Patih Suwanda penuh dengan keteladanan. Bahkan mungkin tokoh dalam Serat Tripama itu sangat dipuja oleh orang Jawa.

Anjuran untuk membela tanah air diutamakan, dihargai dan dijunjung tinggi.
Wangsalan yang digunakan untuk mengiringi adegan yang gagah, tegap, semangat, berwibawa dijumpai dalam gendhing srepeg. Suasana megah, mewah, meriah terbangun.

Suara waranggana yang merdu berselaras dengan instrumen gamelan. Diksi wangsalan makin menggugah nilai kepahlawanan. Daya pikat sajian wangsalan ini sungguh meresap dalam hati. Sikap bela negara dihayati sebagai ungkapan yang terpuji.

Jarwa nendra narendra yaksa Ngalengka.
Rukun tresna dadi srana njunjung bangsa

Jarweng janma janma kang koncatan jiwa.
Wong prawira mati alabuh nagara

Nata dewa praja retna pra pangarsa.
Nggegurua marang janma kang utama

Jarwa mudha mudhane sang prabu Kresna.
mumpung anom ngudia srananing praja.

Tawas pita darpa driya wisnu garwa.
Murweng gita karsa dalem sri narendra.

Mardi basa wengku salu welut wisa.
Karya wulang wawatone wong ngawula

Tambah cacah sembilang taji sapasang.
Mangka peling marang wadya kang leleda.

Empu sendhang ari prabu Gendrayana.
Supayantuk sudarsana kang prayoga.

Sisa brama arane empu Mandura.
Wong ngawula ing ratu nora ngrekasa.

Pakem praja bubuhane saniskara.
Angger nungkul anglakoni wajibira.

Wesi pita sekar wayah Girinata.
Sun cecadhang manunggaling bangsa kita.

Jangkah wuri emas jingga saupama.
Tanpa mundur mrawasa angkara murka.

Barat madya sri maha prabu Pancala.
Wong kepengin ngestu pada rajaputra.

Magut pala rawining kang ringgit purwa.
Kang pinethik lakone Jaka Pramana.

Kawi jiwa baladan kang tembung jawa.
Atmajendra ing Pegelen prajanira.

Trahing nata nata kang dalem ing pura.
Den rumeksa mring gusti kang mengku praja.

Daging palwa palgawa Anjani putra.
Labuhana siti wutahing ludira.

Jarweng janma janma kang koncatan jiwa.
Wong prawira mati ngungkebi nagara.

Jarwa seta seta brit kang suka seta.
Ngudi tama srana sih tresna mring bangsa.

Dana lila lilane wong tilar wisma.
Budi darma ambeging Narendra tama.

Bibis tasik tatsaka kang mawa pada
Raywa mundur. kepengkok ing pancabaya.

Welut wisa sawung asli liyan praja.
Ywa ngresula dadya bantening nagara.

Mrecon gora penyu biru ing sarira.
Nora longka labuh bangsa toh jiwa.

Jarwa nendra narendra yaksa Ngalengka.
Rukun tresna dadya srana njunjung bangsa.

Kawi sekar sekar pepujan Sri Kresna.
Trah kusuma ngudi wrih jayaning praja.

Pandam wisma golok lit gamaning kenya.
Mbiyantuwa mrih tata tentreming praja.

Palugongsa gongsa kenong munya sora.
Labuh praja nora ilang sajegira.

Kala reta satriya ngungkuli jaya.
Sun bang ebang amisesa jroning pura.

Menjalin kerja sama dapat meningkatkan produktivitas. Maka tiap hari perlu dilakukan kreasi yang terus menerus.

C. Semangat Kerja Sama

Hidup bersama berdasarkan nilai keutamaan. Misalnya guyub rukun gotong royong.
Harmoni sosial diutamakan dalam masyarakat Jawa.

Usaha untuk mewujudkan suasana guyub rukun diwujudkan dengan kerja bakti, gugur gunung, gotong royong, sambatan, rewang, bantu-binantu, buwuh, jagong, sarja, tilik, anjangsana.

Kegiatan umum ini sudah menjadi tradisi yang mengarah pada keselarasan.
Ada ungkapan bersatu kita teguh, bercerai kita runtuh. Ungkapan yang menghargai rasa persatuan itu banyak dijumpai dalam wangsalan.

Adegan pewayangan yang cocok untuk menuangkan gagasan kerukunan ini diselipkan dalam gendhing ladrang dan ketawang. Misalnya gendhing ketawang Subakastawa laras slendro pathet sanga digunakan untuk menyelipkan kata-kata kerukunan.
Gendhing ketawang sesuai dengan sikap lembut, pelan, penuh rasa hormat, tenang.

Adegan pewayangan semakin tampak karakter. Apalagi adegan pertapan Saptaharga, maka gendhing ketawang Subakastawa mengajak para penonton untuk melakukan refleksi dan kontemplasi. Waranggana, wiyaga dan dalang bekerja sama dengan kolektif.

Asung jarwa pangundanging kadang wreda.
Mamrih suka sagung kang para miyarsa

Jarwa purwa tunggal basaning baskara.
Amiwiti sendhon sindhening pradangga

Kawis pita kang lara kentaring toya.
Den sumarah marang mring ywang sukma

Jarwa surya surya tengahing ancala.
Srenging karsa mung nedya nyumurupana.

Taji wreksa wreksa pamupuhing wastra.
Pari peksa sesendhon nyindheni gangsa.

Asung jiwa dewa ndharat kekasihnya.
Ywa sulaya sahiyeg sayuking karya.

Siwi kresna kresna parabe kang wrangka.
Kang sembada ambudi amrih utama.

Roning tanggung bebana tanpa maleca.
Antepane budi temen anarima

Kapal buntal maruta saliring wanda.
Sangek langka yen darbe pambenging cidra

Waseng praja warastra mungging sanjata.
Aja angkuh yen siniyan ing bendara.

Kang kawarna sesembahaning jawata.
Ganti iku sayektine trah bathara.

Sekar pisang pisang sesajine karya.
Patut lamun linulutan mring sasama.

BAGIKAN KE :

Tinggalkan Balasan

Alamat email Anda tidak akan dipublikasikan. Ruas yang wajib ditandai *